بهداد گفت: کیمیایی نمی‌تواند دیگران را دوست داشته باشد+فیلم⇔ این ویژگی از کجا آمده؟ از «کیمیایی بودن»؟! یا به تعبیر کنایه‌آلود آن فیلمساز غربت‌نشین از «فیلمساز موفق بودن»؟!

ميكروسكوپ خصوصي من
نزديك ترين دوري ها

نويسنده: امير پوريا

شنبه هفتم مرداد ٩٦، مسعود كيميايي ٧٦ ساله شد. در وصف ميراثي كه از او داريم و خوب آورده ايم كه بدان مي افزايد، چه مي شود گفت كه بسنده باشد؟ افزودن برگ هايي زرين به تاريخ اين سينما و اين فرهنگ و حساسيت هميشگي به شرايط اجتماعي و سياسي روز را همه مي دانند. مي توانم جهان بيني منحصر به فرد، نثر بديع و بي شباهت به هر آنچه در داستان نويسي و ديالوگ نويسي ادبيات و سينماي ما ديده و خوانده شده، طنز و طعنه پردازي درجا را هم اضافه و عرض كنم. توان توصيف آنچه دوست مي دارد، يكي ديگر از خصلت هاي كمتر گفته شده توسط سايرين است. وقتي ديدن گري كوپر در آسانسور استوديوي مولن روژ را روايت مي كند يا داستان يك وسترن باد بوتيچر را مي گويد يا قصه زايمان همسر جلال پيشواييان همزمان با فيلمبرداري «خاك» را تعريف مي كند و اداي واكنش او را در مي آورد، قدرتي در جزييات نگري، شوقي در نوع بازگويي و خنده اي در چشمان اوست كه روايات تمام نشدني هم نسل تازه فقيدش عباس كيارستمي را به ياد مي آورد. او هم هرگز «خاطره» نمي گفت: بلكه از آن «قصه» مي ساخت و شنونده ستايشگر قصه هاي خوب روايت شده ديگران بود. اما مي توانيد از اين ربط دادن، تعجب كنيد: نه؟ جز هم نسلي و يكي دو همكاري در تيتراژ فيلم ها، ميان آداب و هنر و زيست اين دو نسبتي به چشم تان نمي آيد: درست است؟ عرض مي كنم: البته كه نگاه شان به سينما و ساختار و تكنيك، فرق داشت و حتي ضد هم بود. البته كه دراماتيزه كردن همه چيز و رفتار فيگوراتيو بازيگرها و سر و ريخت و دوخت لباس و وزن راه رفتن آدم ها در سينماي كيميايي با تلاش كيارستمي در هدايت نامحسوس نابازيگرانش به سياق شعر محبوب اش از مولانا يعني «مي دوم از پي ات همي: گرچه همي دوانم ات»، فاصله فراوان داشت. البته كه اصرار كيارستمي به اهميت فرديت آدم ها و حتي ارزش تكدرخت در نسبت با جنگل، تقابل داشت با جامعه شناسي كيميايي كه در مبهم ترين و نامعمول ترين تجربه هاي خود – از «تيغ و ابريشم» تا همين «قاتل اهلي» اخير- دارد مساله زمانه و جامعه را طرح مي كند. ولي مهم و كمياب، اين بود كه ديد و دركي رها نسبت به كار يكديگر داشتند. كيارستمي وقتي مي خواست اندوه دوستي را حين ملاقات يك شاعر پير در بستر بيماري توصيف كند، مي گفت «مانند فرمان در فيلم «قيصر» رويش را به ديوار كرده بود و شانه هايش از گريه مي لرزيد» و كيميايي در گفت وگويي كه فريدون جيراني در برنامه اينترنتي «٣٥» با او انجام داد، گفت: «عباس كيارستمي نوعي فيلم را سينما تبديل كرد». (هر دو نقل به مضمون) . اين دومي را كمتر كسي نيك دريافت. به شرح نياز دارد: بس كه موجز است. دارد مي گويد آن نوع فيلم ساده بي پيرايه كه كودك سمج، محورش بود و بعدتر در دوران فيلم هاي مدرن تر كيارستمي، بزرگسالاني بسيار نزديك به بافت و بوم خودشان، شخصيت فيلم مي شدند، در اجرا به نظر سهل الوصول مي آمد. خيلي ها در دوران رونق كانون پرورش فكري كودكان و نوجوانان فيلم هاي مشابهي مي ساختند كه احتمالا از برنامه كودك و نوجوان تلويزيون پخش مي شد. خيلي ها هم در سال هاي اوج اعتبار جهاني و هنري كيارستمي، دست به تقليدهايي زدند: وانگهي آنچه اين فيلم هاي به ظاهر مشابه را از هم متمايز و آثار كيارستمي را ممتاز مي كرد، همان جهان بيني او، زاويه نگاه اش و «سادگي بعد از پيچيدگي» بود كه قابل كسب نيست. او شبيه اين فيلم هاي ظاهرا آشنا فيلم ساخت: اما از دل آن «سينما» و سبك و حتي نگرش فلسفي به حيات و آدمي، استخراج كرد. كيميايي داشت همين را مي گفت كه در عمل، از رويكردهاي بس راهگشا در درك دنياي هنري كيارستمي است. حالا كه قريب به يك سال و يك ماه از دنياي بدون كيارستمي مي گذرد، هر يك از اين نسبت ها طنين ديگري دارند. مثلا اشاره اسفنديار منفردزاده در پيام تصويري اش به بهانه تولد امسال كيميايي، با ذكر اينكه «بعدها وقتي او از اين جهان برود، آثارش ماندگار خواهند بود» (باز و طبعا نقل به مضمون)، ما را ياد آن نظر حالا ديگر مشهور كيارستمي مي اندازد كه مي گفت اگر بناست ميان امتداد عمر خود و ماندگاري آثارش بعد از سفر ابدي، يكي را برگزيند، انتخاب اش ماندن خودش خواهد بود. نتيجه اين است كه گفته اسفند به جاي تبريك تولد، به همان سياه نگري شباهت مي يابد كه خود از آن خرده مي گرفت. يا آنچه بارها در سوگ و ثناي كيارستمي گفته و نوشته ام كه «عمري بدون يك روز سالمندي» زيست و از همين رو آن طرز درمان ناكارآمد و حالا نقدناپذير، قلب آدمي را مي فشرد و مي خراشد، حالا در تحسين كيميايي كه روز تولدش بازيگوش تر از اغلب حواليون و حواريون جدي بود، قابل تكرار است: ايشان با اين پويايي و حجم فعاليت فكر و قلم و شوق تكميل و نمايش هر فيلم شان، طبعا و قطعا سالمند به حساب نمي آيند و عدد سني، در اين موارد به شوخي مي ماند. كيارستمي از نوبت نخست تماشاي «گوزن ها» قصه اي مي گفت كه تمام شيريني اش حالا و در نبود يكي از اين دو هم نسل، به تلخي يا دست كم حسرت درمي آميزد. مي گفت مسعود ازم خواست فيلم را در استوديوي ميثاقيه، با خودش ببينم. مي گفت نگران شدم كه مي خواهد در طول فيلم، از پيچيدگي هاي تكنيكي اش بگويد: شايد در قياسي ناگفته با سادگي ساخت وساز فيلم هاي من. يا مثلا نماهايي را معنا كند. يا بگويد به اين و آن عنصرش دل بده. ولي در تمام طول فيلم ساكت بود: جز جاهايي كه صحنه اي مي گذشت و از شيطنتي كه در پشت صحنه آن كرده بود، مي گفت. فقط همين. وقتي قصه اين قصه گويي كيارستمي را براي كيميايي بازگفتم، پيش از آنكه به ته برسم، خودش جمله نهايي را گفت. عين هماني كه آقاي كيارستمي مي گفت. بايد بدانيم كه راويان خلاق، عادت پسنديده اي دارند: حين گفتن قصه اي، در واقعيت آن دست مي برند و به شكل مطلوب تر خود، روايتش مي كنند. اما اينجا، قصه اين هر دو راوي خلاق، يكي بود. يكي است.